PSO 2026 w gabinecie pediatry POZ: najważniejsze zmiany i odpowiedzi na obiekcje rodziców

Autor: Lek. med. Izabela Migalska-Łyczko – pediatra, specjalista medycyny rodzinnej z wieloletnim doświadczeniem w kompleksowej opiece nad dziećmi – profilaktyce i leczeniu. Data materiału: 18/06/2026

W październiku 2025 r. opublikowano Program Szczepień Ochronnych na rok 2026, którego realizacja jest obowiązkiem lekarza. Choć PSO pozostaje podstawowym dokumentem organizującym realizację szczepień, jego zapisy wymagają uważnej interpretacji w świetle aktualnej wiedzy medycznej. Artykuł omawia najważniejsze zmiany dotyczące szczepień dzieci oraz pytania, które mogą pojawić się podczas kwalifikacji i rozmowy z rodzicami.

Zasady organizacji szczepień

Szczepienia ochronne są realizowane szczepionkami refundowanymi lub zakupionymi przez rodziców albo opiekunów dziecka. Szczepienia przewidziane w kalendarzu do szczepienia w określonym miesiącu lub roku życia dziecka mogą być realizowane w czasie tej samej wizyty, o ile charakterystyka produktu nie wykazuje inaczej. W takiej sytuacji szczepionki podaje się podawane w różne miejsca ciała.

Należy pamiętać, że odstęp pomiędzy szczepionkami zawierającymi żywe drobnoustroje, podawanymi w iniekcji, nie może być krótszy niż 4 tygodnie. Zasada ta nie dotyczy żywej szczepionki przeciwko rotawirusom, podawanej doustnie, ani np. szczepienia BCG. 

Odstęp pomiędzy różnymi szczepionkami niezawierającymi żywych drobnoustrojów może być dowolny. Należy jednak zachować niezbędny czas odstępu w celu uniknięcia nałożenia się odczynu poszczepiennego na kolejne szczepienie. 

Podobna zasada dotyczy odstępu pomiędzy szczepionką zawierającą żywe drobnoustroje a szczepionką ich niezawierającą. Odstęp może być dowolny, należy uwzględnić ryzyko nałożenia się NOP na kolejne szczepienie. 

Odstępy pomiędzy dawkami tej samej szczepionki muszą być zgodne z ChPL oraz zalecanym schematem szczepienia. Odstęp ten może ulec wydłużeniu, ale nie powinien być skracany.

Przeciwwskazania do szczepień

Stałym przeciwwskazaniem do szczepień jest reakcja anafilaktyczna po poprzedniej dawce szczepionki lub po jakimkolwiek jej składniku. Przeciwwskazaniem do podania szczepionek żywych są natomiast zaburzenia odporności.

Czasowym przeciwwskazaniem są:

• ostra choroba o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu, z gorączką lub bez gorączki,
• zaostrzenie przewlekłego procesu chorobowego.

Szczepienie można wykonać niezwłocznie po ustąpieniu objawów chorobowych.

Istnieją również sytuacje, w których przeciwwskazania dotyczą wielu, ale nie wszystkich szczepień. Nalezą do nich:

• reakcje anafilaktyczne w wywiadzie,
• zakażenie wirusem HIV,
• ciąża – szczepionki inaktywowane są bezpieczne i mogą być podawane.

Zmiany w PSO 2026 dotyczące dzieci

Szczepienie przeciw WZW B

W PSO 2026 pojawiły się jednak zapisy, które wymagają ostrożnej interpretacji z medycznego punktu widzenia. „Dopuszcza się przesunięcie terminu wykonania szczepień przeciw WZW typu B z 1. doby życia na pierwszą wizytę szczepienną (ok. 7.-8. tydzień) u noworodków urodzonych przez matki, u których wykazano obecność przeciwciał anty-HBs > 100 U/l. Badanie poziomu przeciwciał musi być wykonane w aktualnej ciąży”.

Poziom anty-HBs  u matki może wynikać zarówno ze szczepienia, jak i przebytego zakażenia HBV. Jeżeli mama jest zakażona HBV, dziecko wymaga podania szczepionki przeciw WZW B. Brakuje natomiast danych potwierdzających, że dzieci matek z poziomem anty-HBs jest > 100 U/l uzyskają ochronne stężenie przeciwciał matczynych utrzymujące się do czasu podania pierwszej dawki szczepionki.

W niektórych krajach europejskich pierwszą dawkę szczepienia przeciwko WZW B podaje się w drugim miesiącu życia dziecka, ale wówczas decyzję podejmuje się na podstawie oznaczenia antygenu Hbs u matki (nie przeciwciał anty-HBs). Jego obecność świadczy o zakażeniu i możliwym ryzyku przeniesienia zakażenia na noworodka. W przypadku dodatniego wyniku szczepienie noworodka jest wykonywane w 1. dobie życia. Natomiast brak jest medycznego i epidemiologicznego uzasadnienia tego zapisu.

Profilaktyka krztuśca

W PSO, poza szczepionką DTPw, zostały ujęte preparaty wysokoskojarzone – 6 w 1 i 5 w 1. Szczepienie DTPw wykonuje się w schemacie 3 + 1. Preparaty 5 w 1 są zalecane i refundowane dla dzieci urodzonych przed 37. tygodniem ciąży, z wagą urodzeniową poniżej 2500 g oraz dla dzieci z przeciwwskazaniami do podania szczepionki pełnokomórkowej.

W przypadku szczepionek 6 w 1, zakupionych przez rodziców, PSO dopuszcza realizację schematu 3 + 1 lub 2 + 1. Schemat 3-dawkowy – 2+1 – może być zastosowany w indywidualnych przypadkach, na podstawie decyzji lekarza. Wówczas pierwsza dawka podawana jest po 6. tygodniu życia, a druga dawka – po 8 tygodniach. Trzecia dawka uzupełniająca ma być podana co najmniej 6 miesięcy po dawce drugiej. Rekomendowany czas to 16.-18. m.ż. w przypadku schematu 3 + 1, a w schemacie 2-dawkowym – 11.-12. m.ż., ale co najmniej 6 miesięcy po drugiej dawce.

Schemat 3-dawkowy szczepionek skojarzonych jest stosowany w kalendarzach szczepień w innych krajach europejskich, ale zwykle jako schemat szczepień populacyjnych, obejmujących całą populację dzieci. W PSO nie doprecyzowano, w jakich indywidualnych przypadkach należy rozważyć zastosowanie schematu 2 + 1, jeśli nie jest on przewidziany jako schemat dla całej populacji.

Szczepienia przeciwko pneumokokom

Szczepienia przeciwko pneumokokom są obowiązkowe w populacji ogólnej dzieci do ukończenia 5. roku życia.

Do 19. roku życia szczepienia te są przewidziane dla dzieci z grup ryzyka, w tym:

• po urazie lub z wadą ośrodkowego układu nerwowego, przebiegającą z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego;
• przed wszczepieniem lub po wszczepieniu implantu ślimakowego;  
• przed leczeniem immunosupresyjnym czy biologicznym lub po nim; 
• z wrodzonymi lub nabytymi niedoborami odporności, z nowotworami, małopłytkowością idiopatyczną, sferocytozą wrodzoną;  
• z wrodzonymi wadami serca i przewlekłymi chorobami serca; 
• z przewlekłą niewydolnością nerek lub zespołem nerczycowym; 
• z chorobami metabolicznymi, w tym cukrzycą; 
• z przewlekłymi chorobami płuc, w tym astmą, które nie były szczepione przeciw inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae.

Szczepionka PCV – 10 przeznaczona jest dla dzieci do 5 r.ż. populacji ogólnej oraz dla wcześniaków urodzonych po ukończeniu 27. tygodnia ciąży, bez czynników ryzyka choroby pneumokokowej.

Szczepionka PCV – 13 jest przeznaczona dla:

• wcześniaków urodzonych poniżej 27. tygodnia ciąży;
• dzieci, młodzieży i dorosłych z czynnikami ryzyka choroby pneumokokowej;
• dzieci powracających z zagranicy, u których szczepienie rozpoczęto z użyciem PCV-13 lub u których są wskazania do dokończenia schematu po 5.

Szczepionka PCV – 15 jest przeznaczona do rozpoczynania schematu szczepienia lub kontynuacji szczepień rozpoczętych PCV – 13, w przypadku jej braku.

Szczepienie przeciwko Sreptococcus pneumonie może być realizowane szczepionką PCV – 20, zakupioną przez rodziców.

Szczepienie przeciwko ospie wietrznej

W tabeli znajdującej się w PSO wskazano odstęp pomiędzy dawkami szczepionki przeciwko ospie wietrznej, który jest błędny i wymaga ostrożnej interpretacji w odniesieniu do zapisów charakterystyki produktu leczniczego. Zgodnie z charakterystyką produktu w przypadku podania pierwszej dawki po 12. miesiącu życia odstęp pomiędzy dwiema dawkami musi być co najmniej 6 tygodni (w tabeli PSO wskazano 4 tygodnie). W przypadku podania pierwszej dawki w wieku 9-12 miesięcy podanie drugiej dawki ma być co najmniej 3 miesiące po pierwszej.

Uzupełnianie szczepień

Jeżeli pacjent nie ma żadnego dokumentu potwierdzającego wykonanie szczepień, należy przeprowadzić szczepienie podstawowe. Możliwe jest przeprowadzenie badań serologicznych w przypadku wątpliwości co do szczepień. Jeżeli szczepienia są udokumentowane w niepełnym zakresie, należy uzupełnić brakujące dawki – niezależnie od czasu, jaki upłynął od podania ostatniej udokumentowanej dawki.

Uzupełniając szczepienia, należy kierować się wiekiem dziecka, liczbą dotychczas podanych dawek i charakterystyką produktu leczniczego.

Szczepienie przeciwko WZW B

Szczepienia wyrównawcze u osób niezaszczepionych przeciwko WZW B w 1. roku życia należy przeprowadzić w możliwie najwcześniejszym terminie, nie później niż do ukończenia 19. roku życia. Szczepienie należy przeprowadzić dawką dla dzieci lub dla osób dorosłych – w zależności od wieku dziecka i zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego według 3-dawkowego schematu szczepienia: 0, 1, 6 miesięcy.

Szczepienie przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, polio

Szczepienie przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi i polio obejmuje 3 dawki w 1. roku życia i czwartą w 16.-18. miesiącu życia. Dawka przypominająca przewidziana jest w 6. roku życia. W przypadku podania czwartej dawki po 4. urodzinach warto zrezygnować z dawki przewidzianej w kalendarzu szczepień na 6. rok życia. Kolejna dawka przypominająca jest w 14. roku życia, ale w przypadku opóźnień w realizacji szczepień można ją podać do 19. roku życia.

Jeżeli szczepienia rozpoczyna się u dziecka w wieku 3-7 lat, podaje się 3 dawki DTaP-IPV w 4-tygodniowych odstępach i czwartą dawkę po 6 miesiącach.

Jeżeli szczepienia rozpoczyna się w wieku 7-13 lat, podaje się DTaP-IPV, po 4 tygodniach – Td, a po 6 miesiącach – kolejną dawkę Td.

Przy rozpoczynaniu szczepień powyżej 13. roku życia podaje się Tdap, po 4 tygodniach – Td, a po 6 miesiącach – kolejną dawkę Td.

Szczepienie przeciwko Haemophilus influenzae

Schemat szczepienia przeciwko Haemophilus influenzae typu b w przypadku rozpoczęcia szczepienia po  ukończeniu 6. tygodniu życia obejmuje 4 dawki – trzy w 1. roku oraz czwartą dawkę w 2. roku życia. Jeżeli szczepienie rozpoczyna się po ukończeniu 6. miesiącu życia, podaje się 2 dawki w odstępie 4 tygodni oraz trzecią po roku od drugiej dawki. Zaczynając szczepienia przeciwko Haemophilus influenzae po 12. miesiącu życia, podaje się tylko jedną dawkę.

BCG

Szczepienie BCG pozostaje obowiązkowe, do wykonania w oddziale noworodkowym od 1. doby życia, nie później niż do dnia wypisu ze szpitala. Poradnie POZ nie są przygotowane do podawania tego szczepienia ze względu na jego specyfikę – szczepionkę podaje się śródskórnie, a opakowania mają charakter 10-dawkowy.

Rozmowa o szczepieniach z rodzicami

Rozmowa o szczepieniach obowiązkowych i zalecanych powinna odbyć się już w trakcie wizyty patronażowej. Przedstawienie obowiązkowego kalendarza szczepień, możliwości skorzystania z alternatywnych wariantów szczepień oraz dodatkowych, zalecanych szczepień daje podstawę do spokojnej i rzeczowej rozmowy z rodzicami. 

W dobie natłoku informacji dostępnych w internecie rodzice mają prawo czuć się zagubieni. Dlatego ważne jest, aby wytłumaczyć im konsekwencje chorób, którym można zapobiegać dzięki szczepieniom, a jednocześnie rzetelnie omówić możliwe odczyny poszczepienne. 

Należy wyjaśnić rodzicom, że podejrzenie NOP obejmuje wszystkie zdarzenia zdrowotne, jakie wystąpiły w ciągu 30 dni po szczepieniu. W tym kontekście niezbędne jest podkreślenie, że większość dzieci dobrze znosi immunizację, a większość objawów, które wystąpiły w tym okresie, ma przemijający charakter. 

Do najczęstszych objawów, o których warto poinformować rodziców, należą:

• Odczyny miejscowe pod postacią zaczerwienienia i obrzęku – z reguły nie są powodem do niepokoju – ustępują samoistnie. Przy nasilonych objawach na pewno konieczna jest wizyta u lekarza, włączenie leczenia miejscowego i ogólnego przeciwbólowego.
• Gorączka może pojawić się w pierwszych dniach po szczepieniu. Rodzic przygotowany na taką sytuację i poinformowany, jak sobie z nią radzić, będzie z mniejszym niepokojem obserwował swoje dziecko, u którego ten objaw się pojawi.
• „Omdlenie niemowlęce” – incydent hipotensyjno-hiporeaktywny – może wystąpić szczególnie po szczepieniu DTPw z częstotliwością 0,1% i ustępuje bez śladu, ale dla rodzica, który nie będzie uprzedzony o możliwości wystąpienia takiej sytuacji, może być to trudne doświadczenie.
• Nieukojony płacz również może budzić duży niepokój rodziców, stąd konieczne poinformowanie ich o możliwości pojawienia się takiego objawu i jego samoistnym ustępowaniu.
• Możliwość wystąpienia wysypki po szczepieniu MMR i Varilrix.

Nieprawdziwe informacje dotyczące szczepień

Szczepienia wywołują „przeciążenie układu odpornościowego” – każdego dnia układ odpornościowy dziecka radzi sobie z ogromną ilością antygenów, mając z nimi kontakt przez skórę, błonę śluzową przewodu pokarmowego oraz dróg oddechowych. Wykonanie następujących szczepień w trakcie jednej wizyty: 6 w 1, p/pneumokokom, p/meningokokom, p/rotawirusom to zaledwie 0.006% możliwości układu immunologicznego.

Szczepionki skojarzone zawierają „za dużo antygenów do jednorazowego podania” – szczepionka DTPw (bezpłatna), zawierająca całą komórkę krztuśca, to 3000 antygenów, szczepionka DTPa, będąca składnikiem szczepionek skojarzonych 6 w 1 i 5 w 1, zawiera 3-7 antygenów. Szczepionka 6 w 1 to w sumie tylko 23 antygeny.

Szczepienia zwiększają ryzyko chorób alergicznych, autoimmunizacyjnych, zaburzenia ze spektrum autyzmu – wyniki wielu badań przeprowadzonych na dużych grupach pacjentów nie potwierdziły takich związków.

Szczepionki zawierają toksyczne składniki – substancje znajdujące się w szczepionkach są w dawkach dopuszczalnych i bezpiecznych dla zdrowia dziecka i dorosłego.

Piśmiennictwo:

1. Ściubisz.M,Program szczepień ochronnych na 2026 rok – zmiany, wątpliwości i kontrowersje, Medycyna Praktyczna – Szczepienia, 2025/4

2. Wysocki J., Czajka H., Szczepienia w pytaniach i odpowiedziach, Wydawictwo „Help-Med” Teresa Demitrescu, Kraków 2023

3. Komunikat Głównego inspektora Sanitarnego z dnia 31 października 2025 w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026(Dz.U.MZ 2025.85)

4. „Jak rozmawiać z rodzicami o szczepieniach” Medycyna praktyczna. Szczepienia. Wydanie specjalne 1/2018